Psyfar Artikelen

Korte berichten

Tue, 17 Mar 2026 00:00:00 +0100

Metabole bijwerkingen in de kinder- en jeugdpsychiatrie bij andere indicaties dan psychose | Metformine bij gewichtstoename door antipsychotica bij jeugd: bescheiden effect, wel relevant? | ADHD op TikTok: misinformatie vermindert kennis, terwijl hulpzoeken toeneemt | Stimulantia en mortaliteit: de uitkomsten van observationeel onderzoek

Interview met Jessica Dirkx en Maarten Heuts

Tue, 17 Mar 2026 00:00:00 +0100

In de podcast Pillen & Praten worden al 27 afleveringen lang de nieuwste editie van Psyfar en andere interessante en actuele psychofarmacologische onderwerpen besproken. In 2026 nemen Jessica Dirkx en Maarten Heuts het stokje over van Sisco van Veen en Angela Carlier. Psyfar ging met hen in gesprek over hun kijk op de podcast.

Metabolisatie van geneesmiddelen als oorzaak van bijwerkingen

Sun, 01 Mar 2026 00:00:00 +0100

Bijwerkingen leiden tot schade en dienen daarom te worden vermeden. Om bijwerkingen te kunnen voorkomen, moet je eerst weten hoe ze ontstaan. De metabolisatie van geneesmiddelen kan bijwerkingen veroorzaken door de vorming van schadelijke metabolieten. Deze metabolieten kunnen stabiel of reactief zijn. Stabiele metabolieten kunnen schadelijk zijn doordat ze een ander farmacologisch profiel hebben. Reactieve metabolieten kunnen directe celschade veroorzaken of een antigeencomplex vormen, waardoor een immunologische reactie uitgelokt wordt. Reactieve geneesmiddelenmetabolieten kunnen zeldzame maar ernstige bijwerkingen veroorzaken. Bepaalde molecuulstructuren zijn in verband gebracht met de vorming van reactieve metabolieten en dienen zo veel mogelijk vermeden te worden in geneesmiddelen. Als eenmaal de oorzaak van het ontstaan van de bijwerking is vastgesteld, kunnen interventies het ontstaan van de bijwerking verminderen. Hiertoe staat een aantal handvatten tot onze beschikking zoals aanpassing van de molecuulstructuur van het geneesmiddel, zodat de metabolisatie anders verloopt, of het voorkomen van de vorming van schadelijke geneesmiddelmetabolieten door fenoconversie.

Stimulantia tijdens zwangerschap en post partum

Sun, 01 Mar 2026 00:00:00 +0100

Stimulantia, zoals methylfenidaat en dexamfetamine, vormen de hoeksteen van de medicamenteuze behandeling van ADHD bij volwassenen. Bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd roept gebruik tijdens zwangerschap en lactatie belangrijke vragen op. De Nederlandse richtlijn ADHD bij volwassenen (2015) adviseert medicatie bij kinderwens in overleg te staken, omdat destijds onvoldoende gegevens beschikbaar waren over veiligheid voor het ongeboren kind. Inmiddels is meer wetenschappelijk bewijs voorhanden. Dit artikel behandelt het gebruik van stimulantia tijdens de peripartumperiode, van conceptie en zwangerschap tot lactatie. Deze periode brengt unieke uitdagingen met zich mee voor vrouwen met ADHD waarvoor we in dit artikel een praktische handreiking bieden.

Schildklierstoornissen bij patiënten met een bipolaire stoornis

Sun, 01 Mar 2026 00:00:00 +0100

Schildklierstoornissen komen relatief vaak voor bij patiënten met een bipolaire stoornis, zowel bij patiënten met als zonder lithiumgebruik. De hypothalamus-hypofyse-schildklier-as (HPT-as) reguleert de schildklierfunctie via een negatief feedbackmechanisme. Lithium beïnvloedt dit systeem op meerdere manieren: het remt de jodiumopname, de productie en afgifte van schildklierhormonen, en de omzetting van T4 naar T3. Lithium kan bovendien de vorming van anti-autoantilichamen (TPO-antistoffen) tegen de schildklier stimuleren. Deze mechanismen kunnen leiden tot (subklinische) hypothyreoïdie, struma en mogelijk eventueel een thyreotoxicose of hyperthyreoïdie. Risicofactoren voor (subklinische) hypothyreoïdie zijn vrouwelijk geslacht, hogere leeftijd, auto-immuunaandoeningen, positieve TPO-antistoffen en een familiegeschiedenis of voorgeschiedenis van schildklierziekte. Schildklierstoornissen zijn geen contra-indicatie voor gebruik van lithium. Voor start van lithium dienen TSH, FT4 en eventueel TPO-antistoffen bepaald te worden, gevolgd door periodieke controles en frequenter bij aanwezigheid van risicofactoren. Behandeling van schildklierstoornissen kan stemmingsklachten, energieniveau en cognitieve functies verbeteren.

De premenstruele stemmingsstoornis

Sun, 01 Mar 2026 00:00:00 +0100

De menstruele cyclus gaat bij een aanzienlijk deel van de vrouwen gepaard met lichamelijke, cognitieve en emotionele klachten. In significant hinderlijke mate noemen we dit het premenstrueel syndroom (PMS). Bij 3-8% van de vrouwen staan ernstige psychiatrische klachten op de voorgrond en wordt voldaan aan de criteria van de premenstruele stemmingsstoornis (PMSS). De diagnose PMSS wordt gesteld aan de hand van DSM-criteria op basis van prospectief ingevulde vragenlijsten voor ten minste twee opeenvolgende cycli. Er is consensus dat PMSS het gevolg is van een verhoogde gevoeligheid van het centrale zenuwstelsel voor cyclische schommelingen van oestrogeen en progesteron. In het bijzonder de stijging en daling van de progesteron metaboliet allopregnanolon (ALLO) lijkt een belangrijke factor te zijn in de etiologie van PMSS. Hierbij treden veranderingen op in het GABA-erge, serotonerge, opioïde en neuro-inflammatoire systeem, met stemmingsklachten als gevolg. Behandelopties bij PMS/PMSS omvatten leefstijlinterventies, CGT, hormonale preparaten/analogen en SSRI’s. Nieuwe middelen zijn in ontwikkeling.

Klinische detoxificatie van GHB tijdens de zwangerschap

Tue, 17 Mar 2026 00:00:00 +0100

In deze casusbeschrijving wordt de klinische detoxificatie van GHB besproken van een patiënt tijdens het derde trimester van de zwangerschap. Abrupt staken van GHB kan een ernstig onthoudingssyndroom en psychotische ontregeling veroorzaken. In het ziekenhuis kan een patiënt met GHB-afhankelijkheid worden behandeld met farmaceutisch bereid natriumoxybaat (merknaam Xyrem®), de gereguleerde geneesmiddelvorm van GHB. Er is slechts zeer beperkte wetenschappelijke literatuur beschikbaar met betrekking tot GHB-gebruik en -onttrekking tijdens de zwangerschap. Gezien het ontbreken van de wetenschappelijke evidentie zijn de meeste aanbevelingen gebaseerd op praktijkervaringen. De huidige Multidisciplinaire richtlijn Drugs (niet-opioïden) adviseert op basis van praktijkervaring in het derde trimester van de zwangerschap GHB af te bouwen naar een zo laag mogelijke dosering vanwege het risico op premature partus en intra-uteriene groeivertraging. We bespreken de beperkte wetenschappelijke onderbouwing hiervoor in de richtlijn en benadrukken dat bij elke casus een zorgvuldige afweging moet worden gemaakt omtrent volledige of gedeeltelijke afbouw, rekening houdend met risico’s voor zowel moeder als foetus.

Ziek van somberheid

Tue, 17 Mar 2026 00:00:00 +0100

In de nieuwe Multidisciplinaire richtlijn Depressie1 zijn de adviezen voor kinderen en jongeren geïntegreerd, passend bij het levensloopperspectief dat deze problematiek vaak kenmerkt. Gezien de beperkte evidentie voor (specifieke) medicamenteuze behandeling bij depressie, hebben kinder- en jeugdpsychiaters niet veel keuze als zij de richtlijn strikt volgen. Aan de hand van twee casus uit de praktijk illustreren wij hoe soms een alternatief medicament, of het eerst behandelen van andere symptomen, beweging kan brengen in behandeling en functioneren. Soms kunnen andere richtlijnen behulpzaam zijn, bijvoorbeeld die over andere classificaties, of die van buitenlandse collega’s. Door de ontwikkelingen in richtlijn en wetenschap te volgen, te streven naar meer onderzoek onder kinderen en jongeren en ervaringskennis uit te wisselen, blijven Nederlandse kinder- en jeugdpsychiaters up-to-date geïnformeerd.

Het effect van psychofarmaca op cognitieve functies

Tue, 17 Mar 2026 00:00:00 +0100

De laatste jaren zijn in Psyfar en in andere tijdschriften meerdere overzichtsartikelen verschenen over de negatieve effecten van bepaalde psychofarmaca op cognitieve functies. In dit artikel vatten wij de recente literatuur samen en bespreken we de validiteit van meetschalen voor anticholinerge belasting, die vaak gebruikt worden om de ernst van cognitieve bijwerkingen in te schatten. Hierbij proberen we zo veel mogelijk onderscheid te maken tussen patiënten met reeds bestaande cognitieve problemen en patiënten zonder cognitieve problemen aan het begin van de behandeling. Veel van de negatieve effecten op cognitieve functies worden toegeschreven aan anticholinerge bijwerkingen van psychofarmaca, maar ook andere mechanismen kunnen een rol spelen.

Veiligheid van stimulantiagebruik bij psychosegevoeligheid

Tue, 17 Mar 2026 00:00:00 +0100

Stimulantia zijn effectief bij ADHD, maar hun veiligheid bij psychosegevoeligheid is lang onzeker geweest. Vooral bij patiënten met schizofreniespectrumstoornissen bestond terughoudendheid vanwege zorgen over psychotische exacerbatie, cardiovasculaire complicaties en mortaliteit. Recent grootschalig Zweeds registeronderzoek, gepubliceerd in Molecular Psychiatry, biedt nieuw inzicht in de langetermijnveiligheid van ADHD-medicatie bij deze populatie. In dit artikel worden de belangrijkste resultaten uit dat artikel besproken, met aandacht voor heropname, mortaliteit, psychotisch en somatisch risico, dosis-responsrelaties en verschillen tussen kort- en langwerkende preparaten. Daarnaast wordt het risico op het ontstaan van psychose door stimulantia bij mensen zonder psychotische stoornis besproken, op basis van bestaande literatuur. De besproken bevindingen nuanceren bestaande terughoudendheid en ondersteunen zorgvuldige, gedeelde besluitvorming bij patiënten met en zonder psychotische kwetsbaarheid.

Sleutelen aan ambivalentie rondom ‘labels’

Tue, 17 Mar 2026 00:00:00 +0100

Ambivalentie is alomtegenwoordig in de psychiatrie. Dat is op zich geen probleem: diagnostische classificaties, zoals die uit de DSM, kunnen op meer dan één manier worden begrepen, bijvoorbeeld als hersenziekte of vanuit een sociaal perspectief. Het wordt pas een probleem als deze ambivalentie onopgemerkt en onbenoemd blijft. In dit artikel onderzoeken wij deze ambivalentie met betrekking tot ADHD. Wij stellen vast dat deze vaak onopgemerkt blijft door belanghebbenden, zelfs in psycho-educatieve materialen. Wij stellen voor dat het concept van ‘sleutelen’, (tinkering in het Engels) nuttig kan zijn voor het omgaan met deze ambivalentie voor patiënten, ouders en in de maatschappij: het benoemen van de ambivalentie en het voortdurend uitproberen van een gepast begrip. Het is daarbij belangrijk te onderkennen dat sleutelen een proces is, en niet zal leiden tot een statisch eindresultaat. Goede zorg vereist voortdurend sleutelen in een wereld vol complexe ambivalentie en verschuivende spanningsvelden.

Q&A

Tue, 17 Mar 2026 00:00:00 +0100

Invloed enzymtypering moeder op ADHD-medicatie | Methylfenidaat te hoog bij 7-jarig kind? | Verlengd QT-interval en keuze antidepressivum | Angststoornis waarvoor SSRI met libidoverlies en bruxisme